Մեր զրույցը Սարիբեկ Սուքիասյանի հետ ծավալվեց բիզնեսի կայացման եւ զարգացման դժվար ճանապարհի, գործարարի հաջողության գաղտնիքների, անձնական նախասիրությունների եւ բազմաթիվ այլ թեմաների շուրջ։
— Պարոն Սուքիասյան, հասարակության որոշ մասի մոտ ձեւավորված կարծիքի համաձայն, բիզնեսում հաջողության կարող է հասնել յուրաքանչյուրը: Պետք է ընդամենը, ինչպես ասում են, “նախնական կապիտալ”, “լավ ծանոթություններ” եւ “գործը կպնի”: Որքանո՞վ է հիմնավորված այդ կարծիքը:
— Իհարկե, ոչ: Մարդ չի կարող անել այն, ինչը չի կարող անել: Ձեր թվարկված “կապիտալը”, “ծանոթությունները”, կամ ասենք, տնտեսության որեւէ ոլորտում մոնոպոլ դիրք զբաղեցնելը, զոռբայությունն ու խարդախությունը կարող են մարդուն հարստացնել, կարճաժամկետ հաջողության բերել, բայց դա բիզնես չի կոչվում: Իրական հաջողությունը, բարեկեցությունը սկուտեղի վրա ոչ ոք չի մատուցի: Որպես օրինակ բերեմ բիզնեսում մեր ընտանիքի անցած ճանապարհը: Գործարարությամբ սկսեցինք զբաղվել 1980-ականների երկրորդ կեսից, երբ Գորբաչովը հռչակեց այսպես կոչված վերակառուցումը, որը հնարավորություն տվեց զբաղվել ձեռներեցությամբ: Հայրս, նաեւ մենք` եղբայրներով մտածեցինք, որ այս երկրում ինչ-որ բան է փոխվում, որ կարելի է ինքնադրսեւորվել ոչ միայն պետական պաշտոնին ձգտելով, իսկ ընտանիքի բարեկեցությունն ապահովել ոչ՝ ենթադրենք ընդհատակյա “ցեխավիկությամբ”: Ստեղծեցինք մեր ընտանեկան բիզնեսը. արտադրում էինք մեքենաների պահեստամասեր և կենցաղային պլաստմասե իրեր, որոնք Ռուսաստանում մեծ պահանջարկ ունեին: Ստացվեց այնպես, որ մեզ դժվար չեղավ ազատվել սովետական մտածելակերպից եւ արագ ընկալել բիզնես-կանոնները: Երբ երկրում սկսվեց սեփականաշնորհման գործընթացը, մեր գործունեությունից ստացված շահույթը սկսեցինք ներդնել արդյունաբերության եւ առեւտրի տարբեր ոլորտներում: Այսօր դա դիվերսիֆիկացիա է կոչվում, բայց այն ժամանակ այդպիսի բառեր կարծես թե չգիտեինք, ավելի շատ բնազդով էինք ճիշտ լուծումներ գտնում: Հետագայում արդեն սկսեցինք մանրակրկիտ կերպով ուսումնասիրել շուկան, գումարներ ծախսել վերլուծությունների վրա, մասնագիտական գրականությանը ծանոթանալ: Սակայն մեր հաջողության կարեւոր բաղադրիչներից մեկն այն էր, որ ճիշտ գնահատեցինք “մարդկային գործոնի” կարեւորությունը բիզնեսի մեջ, աշխատանքի հրավիրեցինք կրթված, ազատ մտածելակերպ ունեցող երիտասարդների, սկսեցինք աշխատել նրանց հետ, ինչպես ասում են, աճեցնել նրանց եւ ինքներս աճել: “ՍԻԼ”-ի մենեջմենտում երկար տարիներ գրեթե արտահոսք չեղավ։ Մենք կորպորատիվ շահերով առաջնորդվող համախոհների խումբ ենք հիմա:
— Այսինքն, հաջողության բանալին բիզնեսը հենց 80-ների վերջում սկսելն էր:
— Ոչ, այդպես չի: Մի գուցե այսօր մրցակցային միջավայրն ավելի ծանր է, բայց պետք է ասեմ, որ ցանկացած ժամանակահատվածում գոյություն ունի հաջողակ լինելու հնարավորություն: Բոլոր տեղերը զբաղեցրած չեն լինում, եւ զարգանալու հնարավորություն միշտ էլ կա: Հակառակ դեպքում, նույն Արեւմուտքում այսօր ոչ ոք չէր կարողանա նոր գործ հիմնել, քանի որ առաջին հայացքից բիզնեսի բոլոր ճյուղերը խիստ հագեցած են: Պարզապես պետք է լինել ավելի խելոք, աշխատասեր, թարմ լուծումներ գտնել: Ի վերջո, մենք էլ բազմաթիվ փորձություններով անցանք, բայց ծնողներիս տված դաստիարակությունը, մեր համախմբվածությունը, հետեւողականությունը տվեցին իրենց պտուղները: Անկասկած, այստեղ մի կարեւոր հանգամանք եւս կցանկանայի նշել. ավագ եղբորս` Խաչատուրի բիզնես-ունակությունները եւ զուտ մարդկային բարձր որակները: Մեծ եղբայրս էր մեր շոգեքարշը բիզնես-ծրագրերում, մեր տնտեսական միտքը, մեզ քաջալերողը:
— Իսկ ո՞ր դեպքում հաջողություն կարող էիք չունենալ:
— Այդ հարցի պատասխանը ես չգիտեմ, որովհետեւ գոյություն չունի բոլոր դռները բացող հաջողության բանալի: Պատկերացրեք, որ բոլորը հաջողակ են, ձեռքն ինչին կպցնեն` ոսկի է դառնում, բայց այդպես չի լինում: Այլ բան է, որ հաջողության բաղադրատոմս ես ունեմ, բայց դա չի նշանակում, որ այն ունիվերսալ է: Այդ բաղադրատոմսը շատ պարզ է՝ ցանկալի է ինքդ քեզ չխաբես, ուժեղ կամք ունենաս, ձգտես ընտրված նպատակներին, չհուսահատվես նույնիսկ անհուսալի թվացող իրավիճակներում: Ընտանիք պետք է ունենաս, որտեղ քեզ սիրում են եւ որին դու ես սիրում: Կարեւոր են միջավայրը, որը պետք է զարգացման հնարավորություն տա, եւ կրթությունը: Միգուցե պետք է նաև ծնողներիս եւ եղբայրներիս պես ծնողներ եւ եղբայրներ ունենալ /ժպտում է/:
— Ձեր համար հեղինակություններ կա՞ն գործարարների մեջ:
— Այսպես պատասխանեմ. կան անձինք, որոնց տնտեսական տաղանդով հիանում եմ: Օրինակ, Նոբելյան մրցանակի արժանացած տնտեսագետ Մուհամեդ Յունուսը Բանգլադեշից: Նա միկրոֆինանսավորման նոր համակարգ էր ներդրել, միկրովարկեր էր տրամադրում իր երկրի աղքատ գյուղացիներին առանձ որեւէ գրավային պայմանագրի, այսինքն գրավը ընդամենը վարկառուի ազնիվ խոսքն էր: Կարծում եմ, Յունուսը հրաշք գործեց. այսօր, եթե չեմ սխալվում, նրա բանկը մոտ 7.0 մլն վարկառու ունի, իսկ վարկերի վերադարձելիություն հասնում է 99%: Շնորհիվ Յունուսի այդ ծրագրի աղքատության մակարդակը Բանգլադեշում 5 տարվա ընթացքում նվազեց 10 տոկոսով: Կամ փայլուն մենեջեր Լի Յակոկկան: Նա ոտքի կանգնեցրեց սնանկության եզրին կանգնած “Ֆորդը”, հետո “Կրայսլերը”: Իրենց ժամանակի հերոսներ են, եւ այդպիսիք շատերը կան աշխարհում:
— Սուքիասյանների բիզնեսը դիվերսիֆիկացված է, գործունեություն եք ծավալում տնտեսության տարբեր ոլորտներում: Իսկ ո՞ր ոլորտին եք ավելի մեծ ուշադրություն դարձնում, կամ ո՞րն է ավելի պատասխանատու կամ հոգեհարազատ:
— Ամենապատասխանատուն, երեւի “Հայէկոնոմբանկն” էր, որի Խորհրդի նախագահն եմ երկար տարիներ: Գիտեք, որ այսօր այն Հայաստանի խոշորագույն ֆինանսական հաստատություններից է, որի բաժնետերերից է նաեւ Վերակառուցման եւ Զարգացման Եւրոպական Բանկը: Մեծ ջանքեր եւ անքուն գիշերներ պահանջեց այս բանկային գործունեությունը: Այստեղ նույնպես ունենք երիտասարդ մասնագետներով համալրված կառավարիչների խումբ, որոնք փայլուն կերպով ղեկավարում են “Հայէկոնոմբանկը”: Այն արդեն կայացած կառույց է, եւ, անկեղծ ասեմ, ես ավելի քիչ ժամանակ եմ հատկացնում բանկի ղեկավարմանը: Բացատրեմ թե ինչու. երբ իրավիճակը բարդ է /իսկ այդպես էր երբ նոր էինք գնել բանկը/, ինձ շատ հետաքրքիր է ղեկավարման Գործընթացը, երբ իրավիճակը շտկվում է, լիովին կառավարելի է դառնում, մի քիչ ձանձրանում եմ: Այսինքն, ինձ համար ավելի հարազատ է կրիզիս-մենեջմենտը (ճգնաժամային կառավարումը):
— Հասցնու՞մ եք ղեկավարել այդ հսկա բիզնես-կառույցը, որը կոչվում է “Սիլ Կոնցեռն”:
— Նախ դա ես մենակ չեմ անում, այլ եղբայրներիս ու հորս հետ։ Իմիջիայլոց, հասնելով պատկառելի տարիքի, հայրս առավոտյան վաղ արթնանում է եւ, ինչպես ինքն է ասում, “գնում է գործի”, ինչպես 20, 30 կամ 40 տարի առաջ, չնայած կարող էր վաղուց անցնել վաստակած հանգստի:
— Իսկ ազատ ժամանակ ունենու՞մ եք, հանգստանալ հասցնում ե՞ք:
— Իհարկե։ Ազատ ժամերին /դա լինում է գիշերները/ քնում եմ /ծիծաղում է/: Ինձ մոտ 12-ժամվա աշխատանքային օր է, նույնիսկ ուշ երեկոյան ինձ այցելում են տարբեր ձեռնարկությունների ղեկավարներ եւ մասնագետներ ինչ-ինչ հարցեր քննարկելու, աշխատանքները պլանավորելու համար: Սակայն ես դա չեմ համարում աշխատանքային ծանրաբեռնվածություն, որից հոգնում ես, որն ուզում ես արագ ավարտել: Ոչ, դա իմ ապրելակերպն է, որից հաճույք եմ ստանում: Փորձում եմ նաեւ շատ ժամանակ հատկացնել մեծ ընտանիքիս: Մեծ եմ ասում, որովհետեւ ընտանիքս ոչ միայն կինս եւ երեք դուստրերս են, այլ նաեւ եղբայրներս, քույրս, նրանց ընտանիքներն ու երեխաները: Ոչ բոլորը գիտեն, որ մենք չորս եղբայրներով ապրում ենք մի տանիքի տակ, մի շենքում, որը վերակառուցված մեր հայրական հին տունն է, չնայած կարող էինք ամեն մեկս կառուցել շքեղ առանձնատներ: Սա էլ է երջանկություն եւ մի գուցե մեր հաջողության գրավականը, երբ ճաշի սեղանի շուրջ հավաքվում ենք ամբողջ մեծ ընտանիքով:
Ազատ ժամանակ զբաղվում եմ դուստրերիս դաստիարակությամբ: Մեծ ուշադրություն եմ դարձնում երեխաների ուսմանը, զարգացածությանը, իմացությանը: Կարևորում եմ նրանց ապագան: Համոզված եմ, որ լավագույն ներդրումը ցանկացած ծնողի համար դա երեխաների կրթությունն է, դաստիարակությունը, ոչ թե ակտիվներ, ունեցվածք կտակելը: Մի խոսքով, գերադասում եմ ընտանեկան միջավայրը:
Երեւի, շա՞տ դրական ինձ նկարագրեցի, բայց ես իրոք այդպիսին եմ: Շրջապատս, ընկերներս կարող են վկայել, որ կենցաղում ավելորդություններ, ճոխություններ չեմ սիրում։ Այսպես կոչված “տուսովկաներից” հեռու եմ ինձ պահում: Ոգելիչ խմիչք չեմ օգտագործում, չեմ ծխում: Ճիշտ չէ, որ խմիչքը հանում է կուտակված լարվածությունը: Օրինակ, գիրք կարդալը խմելուց շատ ավելի լավ զբաղմունք է: Լավ գրադարան ունենք, ընկերներս միշտ մի նոր բան բերում են կարդալու:
— Տվյալ պահին ի՞նչ եք կարդում:
— Ճապոնացի Տերու Տակակուրայի “Խակոնեի ջրերը” վիպակը: Հաճախ եմ վերադառնում Վիլյամ Սարոյանի պատմվածքներին: Վերջերս շատ եմ կարդում պատմիչների այն գործերը, որտեղ նկարագրվում են պատմության և աշխարհի մեծերի կյանքն ու գործունեւթյունը:
— Իսկ համակարգիչ օգտագործու՞մ եք:
— Այդ հարցում ավելի պահպանողական եմ, թուղթն ու գրիչն ինձ համար ավելի հարմար են աշխատանքում: Ճիշտ է, ինտերնետից օգտվում եմ, անձնական փոստս ստուգում եմ, նորություններին հետեվում, բայց անհրաժեշտ նյութերի մեծ մասը օգնականներս թղթի վրա տպված են բերում:
— Ձեր բիզնես-կառույցը “ՍԻԼ” է կոչվում: Ին՞չու:
— “ՍԻԼ” անունը մեր ընտանիքի համար խորհուրդ է, արժեք, այն կապված է եւ մեր ազգանվան հետ, եւ միջավայրի, որտեղ մենք ծնվել, մեծացել ենք։ Ես նկատի ունեմ Սիլաչին: Կարծում եմ, որ “ՍԻԼ” անունը արդեն միայն մեր ընտանիքի սեփականությունը չի, այն պատկանում է նաեւ մեր աշխատակիցներին, ինչու ոչ, նաեւ հասարակությանը, բոլոր նրանց, ովքեր հարգանքով են վերաբերվում մեր գործունեւթյանը:
— Գաղտնիք չէ, որ վերջին տարիները լի էին փորձություններով եւ ձեր ընտանիքի, եւ բիզնեսի համար: Ցանկություն չառաջացա՞վ զբաղվել քաղաքականությամբ:
— Քաղաքականությունը, քաղաքական համակարգը, նրա ինտրիգները ինձ համար հոգեհարազատ չեն: Եւ որքան բիզնեսն ու քաղաքականությունը իրարից հեռու մնան, այնքան լավ եւ բիզնեսի, եւ պետության, եւ քաղաքացիների համար: Իհարկե, պետությունն ու բիզնեսը փոխադարձ շահեր, հետաքրքրություններ եւ փոխկապվածություն ունեն: Բազմիցս ասել եմ, որ քաղաքակիրթ բիզնեսի համար Հայաստանում պայմաններ ստեղծված չեն: Պետությունը պիտի գլխավորի արժեքների, կանոնների ձեւավորման գործընթացը: Կստեղծի նորմալ կանոններ, մրցակցային միջավայր, երկիրը առաջընթաց կունենա, եթե ոչ՝ կունենանք այն, ինչ ունենք: